Merhaba! Ekonomihabercisi sayfasının bu haftaki konusu “İnsan kendini görebilir mi”. Umarız faydalı bulursunuz!
İnsan kendini görebilir mi? Üzerine Ankara’da başlayan bir düşünce
Ankara’da sabahları aynaya bakmak biraz garip bir ritüel gibi geliyor bana artık. 25 yaşındayım, ekonomi okudum, veriyle uğraşıyorum ve günün büyük kısmını grafikler, tablolar, regresyon çıktıları arasında geçiriyorum. Ama ne zaman aynaya baksam, o “veri seti” bozuluyor. Çünkü orada gördüğüm şey sayılara sığmıyor.
Çocukken bu soru bu kadar karmaşık değildi: İnsan kendini görebilir mi? Evet, aynaya bakarsın, görürsün. O kadar basit. Ama büyüdükçe, özellikle de insan davranışını, ekonomiyi ve veriyi anlamaya çalıştıkça, işin hiç de öyle olmadığını fark ediyorsun.
Çocukluk aynası: Basit bir gerçeklik sanısı
Küçükken Ankara’da eski bir apartmanda yaşıyorduk. Banyodaki ayna hafif eğriydi. O yüzden yüzüm hep biraz yamuk görünürdü. O zamanlar bunun dünyayı algılama biçimimi etkilediğini bilmiyordum. Sadece “ben böyleyim” diye düşünüyordum.
Bir gün okulda öğretmenimiz “kendinizi tarif edin” demişti. Ben de “uzun yüzlü, ince burunlu biri” yazmıştım. Sonra arkadaşım “sen aslında öyle değilsin” demişti. O an ilk kez şunu hissetmiştim: Aynada gördüğüm şey bile tartışmalı olabilir.
Psikolojide buna “algısal çarpıtma” deniyor. İnsan zihni gördüğünü olduğu gibi kaydetmiyor, yorumluyor. Daniel Kahneman’ın çalışmalarında da bahsettiği gibi, sistem 1 dediğimiz hızlı düşünme mekanizması çoğu zaman gerçekliği basitleştiriyor.
Yani çocukken bile aslında kendimi “görmüyordum”, sadece yorumluyordum.
Veri, aynalar ve insan zihninin hataları
Üniversitede ekonomi okurken en çok ilgimi çeken şeylerden biri davranışsal ekonomi olmuştu. Çünkü insanın kendini rasyonel sanmasıyla gerçek davranışı arasındaki fark, tam bir veri çölüydü.
Mesela Türkiye’de TÜİK verilerine göre insanların büyük bir kısmı kendini “orta gelir üstü” olarak tanımlıyor ama gelir dağılımı verilerine bakıldığında bunun istatistiksel olarak mümkün olmadığı açık. Bu, insanın kendini algılamasıyla gerçek durum arasındaki farkın klasik bir örneği.
İnsan kendini görebilir mi? sorusu burada daha da derinleşiyor. Çünkü mesele fiziksel görmek değil, zihinsel olarak doğru temsil etmek.
Ben de kendi hayatımda bunu sıkça fark ediyorum. Excel’de bir model kuruyorum, her şey lineer, mantıklı, temiz. Ama kendi hayatıma baktığımda aynı düzen yok. Bir gün motivasyon yüksek, bir gün düşük, bir gün tamamen anlamsız bir döngü.
Veri setlerinde “noise” dediğimiz şey, insanın kendisi oluyor bazen.
Aynalar, sosyal medya ve dijital yansımalar
Bugün artık sadece fiziksel aynalar yok. Telefon ekranları var. Instagram, LinkedIn, Twitter… Hepsi birer dijital ayna gibi çalışıyor.
Ankara’da metroda her sabah aynı sahneyi görüyorum: insanlar telefonlarına bakıyor. Ama baktıkları şey başkaları değil, aslında kendilerinin seçilmiş versiyonları.
Pew Research verilerine göre sosyal medya kullanıcılarının önemli bir kısmı kendilerini çevrimiçi ortamda “daha iyi versiyonlarıyla” temsil ediyor. Bu, basit bir filtre meselesi değil; kimlik inşası.
Bir gün üniversiteden bir arkadaşım şunu söylemişti: “Gerçek benle Instagram’daki ben arasında fark var ama ikisini de ben yönetiyorum.” O an fark ettim ki modern çağda insan kendini sadece görmüyor, aynı zamanda editliyor.
Bu durumda tekrar aynı soruya dönüyoruz: İnsan kendini görebilir mi? Yoksa sadece kurgularını mı izler?
Nörobilim açısından kendini görmek
Beyin araştırmalarında “ayna nöronlar” diye bir kavram var. Başkalarını gözlemlerken onların davranışlarını içselleştirmemizi sağlıyor. Bu sistem empati kurmamızın temelinde yer alıyor.
Ama işin ilginç tarafı şu: Beyin kendini gözlemlerken de aynı mekanizmaları kullanıyor. Yani aslında kendimizi “doğrudan” değil, yine simülasyon üzerinden algılıyoruz.
fMRI çalışmaları gösteriyor ki insanlar kendileri hakkında düşündüklerinde bile beynin “default mode network” dediğimiz bölgesi aktif hale geliyor. Bu da demek oluyor ki “ben” dediğimiz şey sürekli yeniden inşa ediliyor.
Bir gün bunu öğrendiğimde çok garip hissetmiştim. Çünkü ekonomi eğitiminde hep “rasyonel birey” modeliyle büyütülüyoruz. Ama nörobilim diyor ki: ortada sabit bir birey yok, sürekli değişen bir süreç var.
İş hayatında kendini görmek: Excel ile ayna arasındaki fark
İlk iş deneyimim bir veri analiz ofisinde olmuştu. Gün boyu dashboard hazırlıyorduk. KPI’lar, dönüşüm oranları, kullanıcı davranışları…
Bir gün yöneticim bana “kendini bu verilerin içinde gör” demişti. O an gülmüştüm ama sonra düşündüm: Gerçekten insan kendi verisine bakarak kendini anlayabilir mi?
Benim performansım %12 artmış olabilir ama bu benim “daha iyi biri” olduğum anlamına mı geliyor?
Ekonomi bize şunu öğretir: korelasyon nedensellik değildir. Ama insanlar kendileri hakkında konuşurken bunu sürekli yapar. Bir başarı görür ve “ben buyum” der. Bir başarısızlık görür ve yine “ben buyum” der.
Oysa benlik dediğimiz şey, Excel’deki bir hücre değil. Daha çok sürekli güncellenen bir model.
Çevremde gördüğüm insanlar ve kırılgan aynalar
Ankara’da arkadaş çevremde en çok dikkatimi çeken şey şu: herkes kendini bir şekilde “tanımlama” ihtiyacı hissediyor.
Kimisi “ben disiplinliyim” diyor, kimisi “ben dağınığım ama yaratıcıyım”. Ama birkaç ay sonra aynı insanlar bu tanımların tam tersi davranışlar sergiliyor.
Bir arkadaşım vardı, çok düzenli olduğunu söylerdi. Ama birlikte proje yaptığımızda en çok geciken oydu. Bir gün ona bunu söylediğimde “ben aslında böyleyim ama bazen olmuyorum” demişti.
Bu cümle bana çok şey anlatmıştı. İnsan kendini sabit bir şey sanıyor ama aslında bağlama göre değişiyor.
Ekonomi perspektifinden benlik yanılgısı
Davranışsal ekonomide “overconfidence bias” diye bir kavram var. İnsanlar kendi yeteneklerini olduğundan daha yüksek değerlendiriyor.
OECD araştırmaları da bunu destekliyor: birçok ülkede bireyler finansal okuryazarlıklarını olduğundan yüksek sanıyor.
Bu sadece ekonomiyle ilgili değil. Hayatın her alanında var. İnsan kendini ya fazla iyi görüyor ya da fazla kötü.
İki durumda da gerçeklikten uzaklaşıyor.
Kendini görmeye çalışmak: Bir veri analisti gibi
Bazen kendi hayatıma bir veri seti gibi bakmaya çalışıyorum. Ne zaman daha verimli hissediyorum? Hangi günler daha sosyalim? Hangi ortamlar beni yoruyor?
Ama sonra şunu fark ediyorum: veri var ama anlam yok.
Çünkü insan davranışı lineer değil. Bir gün çok motive oluyorum, ertesi gün aynı şey hiçbir anlam ifade etmiyor.
Burada tekrar aynı yere geliyoruz: İnsan kendini görebilir mi? Belki de doğru soru şu olmalı: İnsan kendini ne kadar doğru modelleyebilir?
Kendini görmenin sınırı
Bir gün Kızılay’da yürürken vitrin camında kendime baktım. Bir an için durdum. O görüntü bana tanıdık geldi ama aynı zamanda yabancıydı.
O an şunu düşündüm: Belki de kendimizi hep dışarıdan görüyoruz ama içeriden hiç göremiyoruz.
Psikolojide buna “metakognisyon” deniyor: kendi düşüncelerini düşünmek. Ama bu bile tam bir iç gözlem değil, yine bir temsil.
Yani en derin sandığımız bakış bile aslında bir filtre.
Son düşünceler yerine kalan boşluk
İnsan kendini görebilir mi? sorusu basit gibi görünüyor ama içine girdikçe katman katman açılıyor.
Ayna var, veri var, beyin var, sosyal medya var. Ama hiçbirinde “tam bir ben” yok.
Belki de mesele kendimizi tamamen görmek değil. Parçalarımızı fark etmek. Değiştiğimizi kabul etmek. Ve o değişimin içinde kendimizi yeniden tanımlamaya çalışmak.
Çünkü insan sabit bir görüntü değil; sürekli hareket eden bir süreç.
Benzer Konular: İngiltere'ye bağlı kaç tane ülke var ?