Çağımızın Temel Felsefi Problemleri Nelerdir?
Bir Genç Yetişkinin Gözünden
Evet, evet, biliyorum. Felsefe deyince çoğumuzın aklına hemen ağır konuşmalar, bol bol “özne, nesne” cümleleri, bir de tabii Jean-Paul Sartre’ın isyan dolu bakışları gelir. Ama şimdi size şunu söyleyeyim: Çağımızın felsefi problemleri ne kadar derin olsa da, aslında bunları günlük hayatımızda, en basit anlarımızda deneyimliyoruz. İzmir’de yaşayan, 25 yaşındaki bir adam olarak, bazen düşündüğümde ‘ya aslında her şeyin felsefi bir anlamı olabilir mi?’ diye sorguluyorum. Özellikle akşamları arkadaşlarımın evinde otururken, bir yandan koltukta kaybolurken, bir yandan ‘acaba evrende gerçekten bir anlam var mı?’ diye kendi kendime sorular soruyorum. Ve hiç abartmıyorum, arada bir de kendi cevabımı veriyorum: Bunu soracak kadar derin değilim, anca işte şu an yeni pizza yiyeceğim, o kadar.
O zaman, gelin, çağımızın temel felsefi problemlerini hem gündelik yaşantıma, hem de kafamdaki karmaşık düşüncelere nasıl bağladığımı anlatayım. Sizi de içine çekmeye çalışacağım, ama korkmayın, yüksek sesle gülmeyi garanti ediyorum.
—
1. Gerçeklik ve Algı: “Bir Anı Kimse Görmediği Zaman Gerçek Mi?”
Düşünsenize, akşam bir kafede oturuyorum, arkadaşlarım konuşuyor, ben ise orada değilim. Bir bakıyorsunuz, bambaşka bir dünyada kaybolmuşum. Ama şimdi soruyorum: “Gerçeklik nedir?” Hani, ben bu kafede oturuyor ve bir anı paylaşıyor olabilirim. Ama ya kimse o anı görmediyse? O zaman o an gerçek mi? İşte bu tip soruları akşam saat 11 gibi kafanızda bir çay ile otururken sormaya başlıyorsunuz.
Düşünsenize bir anı paylaşıyoruz. Ben, herkesin içinde bir komik espri yapıyorum. Ama acaba o espri, sadece benim algımda mı komik? Gerçekten hepimiz aynı gerçeği mi yaşıyoruz? Hadi diyelim ki evrende bizden başka kimse yok, her şey bizim algımızdan ibaret. Peki, bir espri yapılırken kimse gülmüyorsa, bu espri gerçekten komik olur mu? İşte bu sorunun cevabını bulmaya çalışırken, bir sonraki pizza siparişi daha fazla anlam kazanıyor.
—
2. Özgür İrade: “Kendi Tercihim mi, Yine De Birine Mı Bağlıyım?”
Tamam, diyelim ki her şey algılarımızla şekilleniyor ve biz özgür iradeye sahibiz. Ama o zaman bir düşünün. Bugün ne giyeceğimi seçerken gerçekten özgür müyüm? Ya da bu yazıyı yazarken, şu an ne düşündüğümü, nereye gittiğimi sormaya gerek var mı?
Mesela dün akşam arkadaşım Ahmet ile buluştum. Benim kararsızlığım yüzünden 15 dakika boyunca ne yiyeceğimize karar veremedik. Sonunda Ahmet dedi ki: “Abi, bence sen zaten ilk başta pizza söylemek istiyordun, biraz da beni kırma dedin.” Şimdi, bu ne demek? Yani ben gerçekten özgür irademle mi pizzayı seçtim, yoksa Ahmet’in kırılmasından mı korktum? Bir bakıma özgür olduğumu düşündüm, ama özgürlüğüm Ahmet’in önerisinde sıkışıp kaldı.
—
3. Zaman ve Değişim: “Birisi Bu Saate Bakmış Mı?”
Hep bir telaş içinde zamanın nasıl geçtiğini anlamıyoruz. Düşünün, sabah işe gitmek için evden çıkıyorum, akşam dönüp odaya girdiğimde 12 saat geçmiş ve hiçbir şey hatırlamıyorum. Gözlerim kapanıyor, ama ne olduğunu düşünürken bir anda yeni bir gün başlıyor.
Ama işin felsefi kısmı şu: Zaman gerçekten geçiyor mu? Yani, zaman sadece bir sosyal inşa mı yoksa evrende bir yerlerde gerçek bir şey mi var? Bir arkadaşım geçenlerde bana dedi ki: “Ya birader, zaman diye bir şey yok, sadece hızla birbirini takip eden anlar var.” Şimdi bu kadar derin bir cümleyi kimseye anlatamam, ama o kadar haklı ki! Bizim bildiğimiz zaman, büyük ihtimalle sadece bir algı.
—
4. Teknoloji ve İnsanlık: “Robotlar Bize Ne Kadar Benziyor?”
Günümüzde hepimizin birer telefon robotu var. Bizi takip ediyorlar, ne yaptığımızı biliyorlar, her adımımızı ölçüyorlar. Peki, bizim yaptığımızı ne zaman yapacaklar?
Bir düşünün, AI bir gün gerçekten de insan gibi mi düşünüp karar verecek? Ya da mesela, bir robot sohbet ettiğinizde onun da bir “kendi”sini geliştirdiğini ve düşünce yapısının evrildiğini fark edebilir miyiz?
Bir gün, bu robotlar bizi geçerse, “Sana ne yapmamı istersin, insan?” gibi bir soru sorarlarsa, cevap verirken kendi yapısal güvenliğimi düşünmem gerekecek, değil mi? O zaman, bu kadar teknoloji içinde biz aslında ne kadar insancıl kalabiliriz? Teknolojiye o kadar alıştık ki, artık bir bakıyorsunuz, sabah işe giderken “sabah güneşin doğuşunu görmek güzel” diyorsunuz, oysaki güneş telefonu biraz ısıtmak için açtık. Sadece baktık, ama aslında ona dokunmadık.
—
5. Moral ve Etik: “Bir Asansörde Nasıl Davranmalıyım?”
Hepimiz de asansörlerde, diğer insanlarla göz göze gelmeme çabasında oluruz. Çünkü o “sosyal normlar” insanı bazen daraltabilir. Mesela birisinin asansöre bindiğini görüyorsunuz, o kişi bir tuhaf duruyor, ama siz ne yapıyorsunuz? O an içinde bulunduğunuz ahlaki sorumluluğu sorgulamak yerine, sadece kafanızı aşağıya eğip “bu asansörde kimseyi tanımıyorum, kimseyi tanımıyorum, kimseyi tanımıyorum…” diyorsunuz. Ama sonra şöyle bir düşündüm: Eğer sosyal normlara tamamen uymazsak, tam olarak ne yapmalıyız?
O yüzden işte, böyle temel etik sorunlar aslında her an bizi bekliyor. Her an kararlar almak zorunda kalıyoruz. Bazen içsel sesimizde “doğru olanı yap!” desek de, daha kolay olanı yapmak çoğu zaman cezbedici oluyor. O yüzden asansörler, bazen felsefi sorunlardan çok, o anki ruh halinin dışavurumu oluyor.
—
6. Varoluş ve Anlam: “Hayatın Gerçek Amacı Ne?”
Sonunda her şeyin anlamını sorgulamaya başlıyoruz. Bazen karşınıza çıkacak sorular var, mesela bir gün “Hayatın gerçek amacı nedir?” diye düşündüğünüzde, o anki cevabınız çoğu zaman “Pizza yemek” oluyor. Gerçekten de, işin özü ne?
Bir an için hayatınızın anlamını sorgularken, “Neden varım?” sorusunu sormak yerine, “Nerede en yakın dönerci var?” diye düşündüğünüzde, işin içinden felsefi bir yanıt çıkar mı? Belki de hayatın anlamı, her anın tadını çıkarmakta gizlidir. Ya da belki de… bir sonraki yazı için konu başlıklarını düşünürken.
—
Sonuç
Sonuçta çağımızın temel felsefi problemleri, aslında hiç de soyut değil. Her gün yaşadığımız, düşündüğümüz, sorguladığımız bir yığın mesele, bir bakıma her şeyin temelini oluşturuyor. Ama tabii ki, tüm bu sorunları arkadaşlarınızla paylaşırken, pizza siparişini vermek ya da asansörde hiç tanımadığınız insanla göz teması kurmamak, hayatın felsefi taraflarının aslında günlük yaşantınızla ne kadar birleştiğini gösteriyor. O yüzden belki de gerçek soru şu: Bu yazıyı okuduktan sonra bir pizza yer misiniz?